De roos van Leary

Psycholoog Timothy Leary  en ontwikkelde in 1957 een gedragsbeïnvloedingtheorie waarbij de interactie van gedrag tussen mensen onderling een sterke consistente afhankelijkheid vertoonde. (boek : Interpersonal diagnoses of personality)

Op basis van zijn onderzoek ontwikkelde Leary een interpersoonlijk circumplex model met twee dimensies; (1) de mate van dominantie/onderdanigheid en (2) de mate van vriendelijkheid/onvriendelijkheid. Elk gedrag valt te plaatsen in het model waarbij het gedrag een afspiegeling is van de mate van vriendelijkheid en de machtspositie die een persoon daarbij inneemt. Zie figuur 1.

Figuur 1. De roos van Leary

Het interpersoonlijk circumplex model bestaat uit twee orthogonale assen met 16 segmenten die twee-aan-twee zijn gecombineerd tot acht octanten. De verticale as (dimensie) heeft betrekking op de mate van controle, invloed en dominantie (Boven en Onder). De horizontale as (dimensie) heeft betrekking op de dimensie intimiteit en affectie (Samen en Tegen). Het model dat hiermee ontstaat noemt men ook wel “de roos van Leary”.

Leary toonde aan dat een bepaald gedrag een ander gedrag uitlokt, de zogenoemde gedragsinteractiepatronen. Enerzijds de symmetriepatronen en anderzijds de complementariteitpatronen. Zie figuur 2.

Wat heb je hieraan? Eigenlijk heel veel als je het principe eenmaal door hebt en op gepaste wijze gebruikt. De theorie is een mooi instrument dat je helpt om beter en effectiever samen te werken,  door je zelf in de juiste positie te plaatsen, lees het bewust kiezen voor een bepaald gedrag, kan je uiteindelijk de ander positief beïnvloeden.  Kijk nog eens naar de rode en orange pijl in figuur 2, je hebt waarschijnlijk nu ook door dat vijandig gedrag (het conflict) zich zelf instant houdt zolang er geen bewuste gedragsverandering plaatsvindt. Met andere woorden het beïnvloeden van een ander begint bij je zelf; zie hier een startpunt voor persoonlijk leiderschap.

Zelf heb ik jaren geleden een heel aardig boekje gekocht wat ik iedereen kan aanraden. Het is pragmatisch en helder geschreven aan de hand van een herkenbare casus. Het boekje heet heel toepasselijk, Beïnvloed anderen, begin bij jezelf. Geschreven door Bert van Dijk.

Persoonlijk vindt ik deze communicatietheorie erg leuk, leerzaam en direct toepasbaar. Zoals met de meeste modellen en theorieën bevat dit ook een hoog Aha-erlebnis gehalte: ….daarom doe ik zo en daarom reageert de ander telkens op die ene (voorspelbare)  wijze. De theorie laat zich kinderlijk eenvoudig vertalen naar de dagelijkse gang van zaken, al is het toepassen niet altijd even eenvoudig – ook hier het adagium oefening baart  kunst.  Het werkt ook als een stuk zelfreflectie, altijd weer confronterend, leerzaam en verhelderend!

Hoe werkt de roos van Leary?

Aan de hand van drie korte voorbeelden een (even korte) uitleg:

Voorbeeld 1, de agressor

Betreft een tegen/boven opstelling, dominant onvriendelijk. Denk aan een praktijkvoorbeeld waarin je gesprekspartner maar al te graag zijn/haar mening opdringt, of even ongezouten ventileert hoe hij/zij over de situatie denkt en stellig positie in neemt onder het motto mijn wil is wet. Pijl 1 in rechter figuur. Een prachtige basis voor een conflict dat eenvoudig  kan escaleren in een heftige (politieke) machtstrijd. Immers als de inzet maar heftig genoeg is dan zal je van nature symmetrisch reageren en dominant in de verdediging schieten; “oog om oog – tand om tand”. Dat wordt zeker heftiger als de ander ook nog eens in je persoonlijke ruimte treed. Zie daar, je conflict is geboren.

Om het latente/beginnende conflict om te buigen in een constructieve en opbouwende dialoog biedt omgekeerd interveniëren een passende oplossing. Pijl 2 in rechter figuur. Door je zelf vriendelijk en dominant op te stellen (paradoxaal aan de ander) neem je het initiatief en zal de ander uiteindelijk (even volhouden!) zich vriendelijk en submissief gedragen volgens het symmetrie en complementair principe.

Een dergelijk opstelling vraagt wel enige oefening want het druist in tegen je natuurlijke gevoel. Stel open vragen en geef de ander ruimte om te antwoorden en stoom af te blazen. Zodra hij/zij tot rede vatbaar is en in gaat op jou vragen (pijl 3 in rechter figuur) krijg je de regie in handen van jullie dialoog en kan je het gesprek een open en respectvol vervolg geven. Wederom; beïnvloed de ander, begin bij je zelf!

Voorbeeld 2, de onvriendelijke calimero

Betreft een tegen/onder opstelling, submissief onvriendelijk. Denk aan een praktijkvoorbeeld waarin de ene medewerker zich als een echte recalcitrante calimero gedraagt en steen en been klaagt. Of een manager die telkens op onvriendelijke wijze tegen  zijn /haar management aan schopt en elke vorm van dominantie (top down) aangrijpt om aan te tonen dat iedereen tegen hem is, hem niet begrijpt, niet naar hem luistert, etc. Pijl 1 in rechter figuur. Vrijwel alle gesprekken dreigen uit te draaien op conflicterende dialogen/monologen.

Met een onvriendelijke calimero tegen over je is de neiging groot om tegengesteld symmetrisch te reageren; dominant onvriendelijk. Pijl 2 in rechter figuur. Ga maar eens bij je zelf na, veelal reageer je zelf ook dominant en agressief door de ander eens even te vertellen dat hij/zij het helemaal verkeerd ziet met als toetje een  korte monoloog hoe het dan wel allemaal is. Eigenlijk is elk spoortje van dominantie koren op de molen van onze calimero. (herkenbaar?)

Om het onvriendelijke submissievelijk gedrag te doorbreken is vriendelijkheid en openheid een succesfactor. Met andere woorden, paradoxaal anticiperen, spiegel het gedrag en communiceer submissief vriendelijk. Pijl 3 in rechter figuur. Stel daarbij openvragen en geef het initiatief terug aan je gesprekspartner. Als je dit lang genoeg kan volhouden, zal de ander op den duur symmetrisch dominant vriendelijk reageren volgens het symmetrie en complementair principe. Wederom; beïnvloed de ander, begin bij je zelf!

Voorbeeld 3, vriendelijke calimero

Betreft een samen/onder opstelling, submissief en vriendelijk. Denk aan een praktijkvoorbeeld waarin je gesprekspartner maar al te graag volgend en meewerkend opstelt. De afhankelijkheid/submissie wordt ook duidelijk bij problemen en uitdagingen, meestal wordt om een oplossing gevraagd om vervolgens te klagen dat er nooit eens naar hem/haar wordt geluisterd of om zijn/haar mening wordt gevraagd. Pijl 1 in rechter figuur. Het beeld van de vriendelijke calimero.

Met een vriendelijke calimero tegen over je is de neiging groot om tegengesteld symmetrisch te reageren; dominant vriendelijk. Pijl 2 in rechter figuur. Je neemt hierbij de regie in handen en geeft een kant en klare oplossing (opdracht). Zie je de zelfbevestigende voorspelling van onze calimero vorm krijgen? (self-fulfilling prophecy)

Om het vriendelijke submissievelijk gedrag te doorbreken is vriendelijkheid en openheid een succesfactor. Met andere woorden, paradoxaal anticiperen, spiegel het gedrag en communiceer submissief vriendelijk. Pijl 3 in rechter figuur. Stel daarbij openvragen en geef het initiatief terug aan je gesprekspartner. Door gerichte vragen te stellen kan je steun en vertrouwen uitspreken, geef daarbij ruimte om verder te gaan. Volgens het symmetrie principe zal je gesprekspartner dominant vriendelijk opstellen. Wederom; beïnvloed de ander, begin bij je zelf!

Referenties

● De website van Rongen

●     De website van 123management

●     De website van testjegedrag

●     Rouckhout, D., & Schacht, R. (2000). Ontwikkeling van een nederlandstalig interpersoonlijk circumplex. Diagnostiek-Wijzer, 3, 96- 118.

●     Dijk, B. van (2000), Beïnvloed anderen, begin bij jezelf. Plaats van uitgave: Thema Uitgeverij – zie ook zijn website